Nie dać się wypaleniu zawodowemu

z prof. Martą Makarą‑Studzińską
z Zakładu Psychologii Zdrowia Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum, specjalistą psychologii klinicznej i zdrowia publicznego, psychoterapeutą i superwizorem psychoterapii,
rozmawia Anna Augustowska
  • Wybierając zawód lekarza nie można chyba nie zdawać sobie sprawy, jak bardzo ta praca jest wymagająca i z jakimi wiąże się obciążeniami, a jednak to właśnie ta grupa zawodowa jest wyjątkowo narażona na wypalenie zawodowe. Dlaczego?

– Konfucjusz stwierdził, że wystarczy znaleźć pracę, którą się lubi, aby przez całe życie nie pracować. To piękna definicja, ale bardzo idealistyczna.

Praca może być dla człowieka zarówno źródłem radości, satysfakcji, punktem odniesienia w kształtowaniu obrazu siebie, jak też stać się źródłem destrukcji, stresem, przyczyną chorób psychosomatycznych, a niekiedy doprowadzić do załamania psychicznego.

Zawód lekarza nierozerwalnie związany jest z kontaktem z człowiekiem chorym, cierpiącym, który adresuje swoje potrzeby związane z opieką właśnie do lekarza. Proszę sobie wyobrazić, że lekarz codziennie ma kontakt nawet z kilkudziesięcioma pacjentami. Często a nawet zwykle też jest odbiorcą różnych trudnych emocji tych osób i ich bliskich takich, jak: żal, rozpacz, smutek, przerażenie, złość. To poważne obciążenia, które podnoszą ryzyko chronicznego stresu zawodowego. Poza tym lekarzom stawia się bardzo wysokie wymagania. Powinni być m.in. profesjonalni i wręcz perfekcyjni, radzić sobie z wrażliwością emocjonalną (tłumić ją), godzić się z odraczaniem satysfakcji z pracy, błyskawicznie podejmować właściwe decyzje medyczne, ciągle doskonalić swoje umiejętności medyczne. Nie jest łatwo temu sprostać!

Wypalenie zawodowe pojawia się wtedy, gdy koszty interakcji z pacjentem, a także konfrontacja z negatywnymi emocjami, bólem i cierpieniem oraz przewlekłym stresem zawodowym osiągają tak wysoki poziom obciążenia zawodowego, że osoba nie jest w stanie sobie radzić.

  • To dlatego powstała książka „Stres i wypalenie zawodowe u lekarzy”?

– Książka ma charakter edukacyjny, ale także wartość profilaktyczną. Autorami tej książki są psycholodzy, którzy są naukowcami i na co dzień pracują jako psychoterapeuci. W publikacji tej dzielimy się wiedzą, ale i swoimi doświadczeniami terapeutycznymi. Chcieliśmy, aby książka była rodzajem przewodnika, także poradnika, który daje czytelnikowi solidną wiedzę o wypaleniu zawodowym i pomaga w nabyciu umiejętności rozpoznawania u siebie niepokojących sygnałów, czynników ryzyka, wreszcie informuje o sposobach pomocy. Warto też podkreślić, że w dobie koronawirusa lekarze, ze względu na liczne obowiązki, zmiany w funkcjonowaniu szpitali, trudne warunki pracy oraz zwiększone ryzyko zakażenia, są szczególnie narażeni na długotrwały stres i związany z nim syndrom wypalenia zawodowego.

Książka, którą prezentujemy, napisana przez uznanych psychologów, psychoterapeutów, przedstawia czynniki ryzyka i konsekwencje tego zjawiska, przede wszystkim zaś omawia kompleksowo sposoby radzenia sobie ze stresem i przeciwdziałania wypaleniu zawodowemu. Autorzy prezentują badania na temat wypalenia zawodowego, a także przytaczają historie wybranych osób, dotkniętych tym problemem i poddają je analizie.

Pragnę podkreślić, że książka nie powstałaby, gdyby nie wspaniały zespół autorów.

  • Jak wystarczająco wcześnie zauważyć u siebie symptomy wypalenia – czy samoobserwacja jest możliwa, a raczej skuteczna?

– Samoobserwacja jest jak najbardziej możliwa i wskazana. Dzięki znajomości objawów tzw. zwiastunów wypalenia – możemy skutecznie powstrzymać narastanie objawów i niszczące ich skutki. Takimi zwiastunami mogą być: emocjonalne wyczerpanie, zanik uczuciowości, negatywne nastawienie do samego siebie i do zawodu, wzrost obojętności wobec pacjentów, poczucie utraty kompetencji zawodowych. Wypalenie, czasami nazwane syndromem wyczerpania, opisywane jest jako powoli zaczynający się stan wyczerpania cielesnego, duchowego lub uczuciowego występujący w życiu zawodowym, w czasie wolnym od pracy, w kręgu przyjaciół, w związku partnerskim i w rodzinie. Powiązany jest z awersją do pracy i ludzi, z problemami somatycznymi i poprzedzony jest charakterystycznym, długotrwałym przerostem wymagań bez odpowiedniego środka równoważącego.

Te sygnały wysyła nie tylko psychika, ale i ciało. Z naszych doświadczeń jako psychoterapeutów wynika, że lekarze zgłaszają się po pomoc bardzo późno, czyli z zaawansowanymi objawami depresyjnymi, lękowymi. Stąd też pomysł, aby w środowisku medycznym rozpowszechnić wiedzę dotyczącą wypalenia zawodowego i zadziałać profilaktycznie, aby przybliżyć skuteczne sposoby poradzenia sobie na różnych etapach wypalenia zawodowego.

W tej publikacji opisujemy konkretne sposoby radzenia sobie z narastającym stresem oraz trudnościami w relacjach z pacjentami. Konieczne jest uczestniczenie w grupach Balinta, których obecność w placówkach medycznych powinna być standardem.

  • Czy wypalenie jest nieuchronne w zawodzie lekarza?

– Wypalenie to rodzaj wypadku przy pracy – zdarza się, choć jest niepożądany.

Sama pasja i zainteresowanie zawodem, choć stanowią o trwałości wyboru, nie zapewnią komfortu pracy przez długie lata. Potrzebne są dodatkowo predyspozycje osobowościowe, umiejętność skutecznego radzenia sobie ze stresem, poczucie kompetencji zawodowej. Wśród cech osobowości działających zapobiegawczo wymienia się np. pozytywną samoocenę, wiarę w swoje możliwości, swoistą odporność psychiczną. Niezbędne dla profilaktyki okazują się dobre relacje w pracy, zdolność realistycznego stawiania sobie celów, konstruktywne znoszenie porażek zawodowych, udział w szkoleniach i warsztatach na temat stresu zawodowego itp.

Oczywiście indywidualne działania powinny być zawsze wspierane przez pracodawcę, np. poprzez zmianę obciążających warunków pracy.


„Stres i wypalenie zawodowe u lekarzy – diagnoza, terapia, profilaktyka”

pod redakcją
Marty Makary‑Studzińskiej

Autorzy:
dr Maciej Załuski, dr Zbigniew Wajda,
mgr Katarzyna Adamczyk, dr Jadwiga Piątek, mgr Jacek Mesterhazy.

Wydawnictwo Medical Education, Warszawa 2020.

Zamówienia można składać telefonicznie: 502 680 432
lub drogą mailową: andrzej.ratajczyk@mededu.pl