Medyczna myśl oświecenia i jej wpływ na rozwój Lublina

Wkład lekarzy i aptekarzy w rozwój Lublina, cz. 1 (1764‑1792)

Fundamenty europejskiego systemu opieki medycznej stworzyła filozofia oświecenia. W latach sześćdziesiątych XVIII wieku rozpoczął się proces przemian ideologicznych i administracyjnych, jego zwieńczeniem był na ziemiach polskich koniec I wojny światowej. Reformatorzy oświeceniowi zwrócili uwagę na stan sanitarny miast i wsi, postawy ludzi względem czystości, dramatyczną sytuację ubogich i żebraków. Od XVII wieku stosunek do higieny osobistej, a co za tym idzie higieny otoczenia odstawał od dzisiejszych standardów. Przekonania o braku potrzeby zachowania czystości utrwalały nie tylko lektury, traktujące o wychowaniu i obyczajach, ale także teorie medyczne, które od czasów epidemii czarnej śmierci i syfilisu umocniły przekonanie, że woda i kąpiel mogą otwierać pory i ułatwiać przenikanie do organizmu niezdrowego powietrza. Reformatorzy oświeceniowi podjęli wojnę z „kulturą brudu”. Postulowali też potrzebę kontroli żywności i źródeł pitnej wody.

W latach siedemdziesiątych XVIII wieku we Francji zrodziła się idea, która zrewolucjonizuje myśl medyczną: „ludzie są prawdziwym bogactwem państwa”[1]. Zgodnie z nową tezą zadano sobie pytanie, jak dbać o zdrowie całej populacji danego kraju? Był to bez wątpienia istotny przełom, który wywołał kolejną lawinę zdarzeń w dziedzinie priorytetów stawianych przed władcami, ale także poszukiwania systemowych rozwiązań w kwestii walki z chorobami, ubóstwem, brudem, skutkiem ubocznym procesów rewolucji przemysłowej. W myśl zasady: taniej jest zapobiegać niż leczyć, zaczęto podkreślać konieczność tworzenia systemowych rozwiązań administracyjnych[2]. W tym celu w 1776 roku we Francji utworzono Société Royale de Médecine. Powstająca topografia medyczna zajęła się analizowaniem śmiertelności w poszczególnych miastach i wsiach, również w zakresie rozprzestrzeniania się epidemii. Filozofia oświecenia zapoczątkowała przejście od myślenia jednostkowego ku myśleniu populacyjnemu, którego celem będzie chęć docierania z pomocą medyczną i edukacją do wszystkich warstw społecznych. Na ziemiach polskich postulaty oświecenia realizowały cztery pokolenia reformatorów, istotną rolę odegrali w tej kwestii lekarze i aptekarze. W XIX wieku ukształtował się na ziemiach polskich niezwykle ciekawy nurt medycyny społecznej, który wyznaczył ramy kulturowe rozwoju narodu bez państwa, łącząc w sobie elementy walki niepodległościowej i pracy u podstaw.

  • Dlaczego medyczna myśl oświecenia była nowatorska?

Do końca XVIII wieku lekarz koncentrował się na indywidualnych przypadkach choroby. Leczył próbując pokonać przede wszystkim gorączkę, stosując drastyczne terapie. W rzeczywistości zdawał sobie sprawę z tego, że podejmowane terapie praktycznie były nieskuteczne, a kwestia powrotu do zdrowia w dużej mierze zależała od siły organizmu. Diagnozując chorobę lekarze uwzględniali zmienne, brali pod uwagę pory roku, stopień wilgotności lub suchość otoczenia, aurę: mgły lub wiatry. Zmianę w kwestii podejścia do analizy czynników chorobotwórczych przyniosły odkrycia dokonywane przez chemików. Pod ich wpływem za niebezpieczne dla zdrowia zaczęto uznawać powietrze, które wydobywało się z niezdrowych wyziewów, z nieczystości, fetoru zepsutej żywności, nieszczelnych cmentarzy przykościelnych, rzeźni, zanieczyszczonych pustych placów w przestrzeni miejskiej, czy stojącej wody. Medyczna myśl oświeceniowa zaczęła akcentować potrzebę rozwiązań systemowych, które oczyściłyby przestrzeń miast i wsi z czynników niebezpiecznych dla zdrowia. W większości krajów europejskich rozpoczął się proces porządkowania, walki z ubóstwem i niedbalstwem, tworzenia programu wychowawczego, w którym tak istotną rolę odegra wychowanie młodzieży. Inicjatywa ta dotarła także do Lublina wraz z postulatami Komisji Edukacji Narodowej, której idee realizować będą lekarz i aptekarz: Michał Anioł Bergonzoni i Teodor Franciszek Gruell‑Gretz.

  • Michał Anioł Bergonzoni (1748‑1819)

Zbiór Korotyńskich (201), sygnatura 121, seria 25, Archiwum Państwowe w Warszawie.

W 1762 roku władze miasta zwróciły się do króla Augusta III z prośbą o pomoc w polepszeniu sytuacji sanitarnej Lublina[1]. Nie doczekała się ona jednak odpowiedzi aż do czasu, gdy w 1794 roku na tronie Rzeczypospolitej zasiadł Stanisław August Poniatowski. Zgromadził on wokół siebie reformatorów, między innymi lekarzy, aptekarzy, duchowieństwo i polityków w celu zmiany sytuacji panującej w kraju. W 1765 roku powstała Komisja Boni Ordinis (Komisja Dobrego Porządku) dla Warszawy[4], trzy lata później została delegowana do wszystkich miast królewskich[5]. Lubelska Komisja Dobrego Porządku (Boni Ordinis) została powołana dekretem królewskim 12 stycznia 1780 roku, swą działalność rozpoczęła w maju 1781 roku[6]. Nie do końca wiadomo, kiedy Michał Anioł Bergonzoni przybył do Lublina, by zostać powołanym na stanowisko „protomedyka i fizyka miejskiego”[8]. Był absolwentem Uniwersytetu w Bolonii, pochodził z Włoch, w Polsce przebywał od 1775 roku zaproszony przez nuncjusza apostolskiego Grappiego[7]. W 1782 roku Bergonzoni wydał 48‑stronicowy traktat pt. „Lublin podług medyki ustaw uważany”, w którym opisał sytuację sanitarną miasta[9]. Powietrze w Lublinie zatruwały: zapach błota, dym z kominów, pozostałości z jatek rzeźniczych oraz zakładów rzemieślniczych, co w jego przekonaniu miało znaczny wpływ na zdrowie mieszkańców[14]. Sytuacji zdrowotnej nie poprawiał fakt hodowli w obrębie murów miejskich świń, bydła, owiec i kur. W studniach odnalazł „wodę grubą, ciężką i pełną cząstek solnych, które są zdolne do (…) zatrzymania się humorów i zamulenia, to jest reumatyzmów, podagry, chorób kamienia”[15]. Chorobotwórcze były także złe grunty opuszczonych domostw i pałaców. W przeludnionych domach panował zaduch i ciasnota[13]. Pisał również o podmokłych terenach, które otaczały Lublin[18]. Wedle relacji Bergonzoniego mieszkańców Lublina nękały ospa prawdziwa i kiła. Bergonzoni pozostał w Lublinie najprawdopodobniej do 1787 roku.

  • Lubelska Komisja Dobrego Porządku

Raport sanitarny stał się wyznacznikiem działań realizowanych przez Lubelską Komisję Dobrego Porządku. W grudniu 1782 roku uchwaliła ona zmiany w organizacji władz, których celem stało się ograniczenie kompetencji urzędników szlacheckich: starosty i wojewody, na rzecz mieszczan. Prezydentem został kupiec lubelski Jan Kanty Makarowicz. W tym czasie podjęto szereg działań na rzecz uporządkowania miasta: oczyszczono główne ulice i place (Rynek wybrukowano i uzbrojono w kanały ściekowe), wybrukowano część Starego Miasta, Krakowskie Przedmieście i Korce (obecnie ulica Królewska). Rozpoczęto remonty głównych budynków użyteczności publicznej: Trybunału oraz Bramy Krakowskiej, wspierano wykup opuszczonych działek i budowę kamienic, remonty mostów. Tworzono zręby ochrony sanitarnej, która miała kontrolować czystość domostw i otoczenia. W 1784 roku wydano rozporządzenie w sprawie „ochędóstwa i porządku”. Zakazano wylewania przez okna wszelkich nieczystości i „wody czystej”. Od 1790 roku prace realizowane przez Komisję Dobrego Porządku kontynuowała Komisja Cywilno‑Wojskowa. Wydała ona uniwersał nakazujący chwytanie włóczęgów i ludzi „luźnych”, walkę z przestępcami. Rozpoczęła także próby przeniesienia cmentarzy przykościelnych poza obręb miasta. Komisja podjęła również działania na rzecz likwidacji zwyczaju hodowania zwierząt, próbowano uregulować również kwestie związane z handlem. W celu likwidacji wilgotnych, niezagospodarowanych przestrzeni wokół pozostałości murów miejskich wytyczono ulicę Nową. Był to dobry czas dla Lublina. W 1792 roku wybrano pierwszy konstytucyjny magistrat miasta.

  • Teodor Franciszek Gruell‑Gretz (zm. po 1811 roku)

W 1792 roku prezydentem został aptekarz Teodor Franciszek Gruell‑Gretz (zm. po 1811 roku), funkcję tę pełnił do 1794 roku [38]. Był z pochodzenia Niemcem, synem pisarza grodu w Lidzbarku. Data jego przybycia do Lublina nie jest znana. W 1785 roku został aptekarzem trynitarzy, by w 1788 roku przejąć od nich prawo do utrzymania apteki. W tym samym czasie przyjął obywatelstwo lubelskie. Od początku dążył do tego, by pełnić funkcje decydujące o kierunku rozwoju miasta, najpierw „konsyliarza JKMści i generalnego wizytatora aptek” na ziemi lubelskiej. W 1791 roku został wybrany do ławy lubelskiej, następnie do rady, by od 1792 roku przez dwa lata pełnić funkcję prezydenta. Jako aptekarz aktywnie wspierał insurekcję kościuszkowską, dostarczając powstańcom lekarstwa. W 1793 roku, podczas obrad sejmu grodzieńskiego, Lublin został wymieniony jako jedno z głównych miast Korony, o znaczeniu miasta świadczył fakt wyznaczenia go na stolicę Trybunału dla całego kraju.

Wydane w 1793 roku konstytucje sejmu grodzieńskiego ograniczyły prawa i przywileje mieszczan, Teodor Franciszek Gruell‑Gretz nie podjął kolejnej kadencji prezydenckiej. Zmarł w Lublinie najprawdopodobniej około 1811 roku. Wedle ustaleń biografów, miał inicjować powstanie w Lublinie loży wolnomularskiej „Wolność Odzyskana” (1811 rok). Odegrała ona istotną rolę w tworzeniu Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynności, kolejnej instytucji kontynuującej założenia filozofii oświecenia w kwestii myśli medycznej, w działalność której włączyło się kolejne pokolenie lekarzy i aptekarzy.

Dr n. hum. Agnieszka Polak
z Katedry i Zakładu Nauk Humanistycznych i Medycyny Społecznej
Uniwersytetu Medycznego w Lublinie


Na podstawie:

  • [1] G. Vigarello, Historia czystości i brudu, Warszawa 2021, s. 179‑193.
  • [2] J.‑J. Manuret, Essai sur l’histoire médico‑topographique de Paris, Paris 1786, s. 80: https://books.google.pl/books?id=pXs4xL6MrhsC&printsec=frontcover&hl=pl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false; [data dostępu: 12.05. 2022 r.].
  • [3] A. Polak, A. Wróbel, Epidemie a polityka sanitarna w dziewiętnastowiecznym Lublinie, [w:] Czystość i brud: higiena w XIX wieku. Wokół przełomu bakteriologicznego, red. Walentyna Korpalska, Wojciech Ślusarczyk, Bydgoszcz 2016, Dział Wydawnictw Collegium Medicum im. Ludwika Rydygera, s. 41‑59.
  • [4] S. Paul, Wstęp do zespołu nr 601 – Lubelskie Towarzystwo Dobroczynności, Lublin, 22 listopada 1969, Archiwum Państwowe w Lublinie.
  • [4] J. Mazurkiewicz, Okres upadku i reform stanisławowskich, [w:] H. Zis (red.), op. cit., s. 69‑87.
  • [6] E. Janas, Miasto wydziałowe. Lublin u schyłku XVIII wieku, [w:] Lublin w dziejach i kulturze Polski, red. A.A. Witusik, T. Radzik, Lublin 2000, s. 160‑172.
  • [8] S. Wiśniewski, Bergonzoni Michał Anioł (1748‑1819), [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina, red. T. Radzik, J. Skarbek, A.A. Witusik, t. 1, Lublin 1993, s. 25‑26.
  • [9] M.A. Bergonzoni, Lublin podług ustaw iednej dyssertacyi, Lublin 1782, R. I‑XXX.
  • [10] A.A. Witusik, Gruell‑Gretz Teodor Franciszek, [w:] Słownik biograficzny miasta Lublina, red. T. Radzik, J. Skarbek, A.A. Witusik, t. 1, Lublin 1993, s. 97‑99.