Kampylobakterioza i jersinioza ? mało znane infekcje przewodu pokarmowego

MEDICUS 1-2/2013

Kampylobakterioza i jersinioza – mało znane infekcje przewodu pokarmowego

 W przypadku opisanych poniżej zoonoz właściwe i wczesne rozpoznanie jest raczej wyjątkiem od reguły.

Z uwagi na zwiększające się zagrożenie potencjalnym zakażeniem, które może wynikać ze zmian kulturowych (grillowanie, jedzenie surowego lub półsurowego mięsa), groźne wczesne (sepsa, ropnie) oraz późne powikłania (reaktywne zapalenie stawów, rumień guzowaty) oraz konieczność zastosowania do identyfikacji specyficznej diagnostyki laboratoryjnej, warto zapoznać się z wiedzą na temat tych, wcale nie takich rzadkich, chorób przewodu pokarmowego

(M. Król)

*****

Kampylobakterioza i jersinioza są odzwierzęcymi chorobami zakaźnymi o ostrym lub przewlekłym przebiegu, wywoływanymi odpowiednio przez pałeczki Campylobacter oraz Yersinia enterocolitica i Yersinia pseudotuberculosi. Należą one do typowych bakterii inwazyjnych, forsują barierę błony śluzowej jelita i wnikają do wnętrza enterocytów. Chociaż najczęściej zakażenia te dotyczą dzieci, na obie choroby chorują także osoby dorosłe. Obydwie choroby występują w Polsce, są jednak rzadko diagnozowane ze względu na brak zlecania badań w tych kierunkach.

Podstawowymi objawami zakażenia obydwu tymi patogenami, obserwowanymi najczęściej u dzieci do 5 r.ż. jest nieżyt żołądkowojelitowy charakteryzujący się wodnisto-śluzową biegunką (często w kale jest obecna krew), bólami brzucha, wysoką temperaturą oraz nudnościami lub wymiotami. U starszych dzieci i młodych dorosłych jersinioza może mieć inne, dość charakterystyczne dla niej objawy – rzekomego zapalenia wyrostka robaczkowego z powiększeniem węzłów chłonnych krezki. Obydwie choroby mogą rzadko przebiegać jako zakażenia pozajelitowe, m.in. w postaci bakteriemii, zapalenia opon m-rdz, ropni narządów miąższowych, a w przypadku jersinozy także zapalenia gardła. Zarówno zakażenie pałeczkami Yersinia, jak i Campylobacter może też skutkować powikłaniami pozakaźnymi w postaci reaktywnego zapalenia stawów, zapalenia spojówek i cewki moczowej (zespół Reitera). Dodatkowo, przebycie jersiniozy może być przyczyną powstania rumienia guzowatego ze zmianami zlokalizowanymi głównie na kończynach dolnych, a kampylobakteriozy wystąpienia zespołu Guillain-Barré (GBS) lub Millera_Fishera (MFS). Są to poważne powikłania neurologiczne, objawiające się jako porażenie mięśni szkieletowych – GBS lub mięśni twarzy – MFS.

Do zakażenia wywołanego przez pałeczki Campylobacter i Yersinia dochodzi najczęściej w wyniku spożycia skażonej bakteriami żywności pochodzenia zwierzęcego, w tym zwłaszcza niedopieczonego mięsa drobiowego (Campylobacter) lub wieprzowego (Yersinia), bądź przeniesienia bakterii na rękach w trakcie przygotowywania posiłków, bezpośredniego bliskiego kontaktu z zakażonym zwierzęciem (także np. psem) lub osobą chorą. Zakażenia występujące u noworodków i niemowląt są z reguły wynikiem nieprzestrzegania podstawowych zasad higieny przez opiekunów. W przypadku pałeczek Yersinia do zakażenia dochodzi także poprzez transfuzję skażonej bakteriami krwi, co prowadzi do wystąpienia bakteriemii.

Pałeczki wywołujące kampylobakteriozę (termofilne gatunki C.jejuni, C.coli, C.lari i C.upsaliensis) należą do bakterii mikroaerofilnych, więc do wzrostu wymagają obniżonej do 5% zawartości tlenu. Zakażenie jelitowe można rozpoznać na podstawie wyniku odpowiednio ukierunkowanego posiewu kału (lub innego materiału, gdy występuje postać pozajelitowa). W tzw. posiewie ogólnym nie można wyhodować tych drobnoustrojów. W przypadku wystąpienia powikłań pozakaźnych laboratoryjna diagnostyka jest oparta o wykazanie obecności, a jeszcze lepiej dynamiki swoistych przeciwciał dla Campylobacter. Gdy niezbędne jest leczenie przeciwbakteryjne, lekami z wyboru są makrolidy, zwłaszcza azytromycyna, która u dzieci w jednorazowej dawce 30 mg/kg m.c. okazuje się równie skuteczna jak 5-dniowa terapia 50 mg/kg m.c. w 3 dawkach podzielonych. W terapii kampylobakteriozy nie powinny być stosowane fluorochinolony ze względu na bardzo wysoką, sięgającą ponad 70% oporność izolowanych w kraju pałeczek Campylobacter na tę grupę leków, a także rifaksymina ze względu na naturalną oporność oraz inwazyjność tych bakterii.

Pałeczki Yersinia są drobnoustrojami należącymi do rodziny Enterobacteriaceae, jersiniozę można rozpoznać na podstawie wyniku posiewu kału w kierunku chorobotwórczych bakterii rosnących
w warunkach tlenowych (lub innego materiału, gdy występuje postać pozajelitowa), jednak należy się upewnić, że laboratorium jest przygotowane do tego kierunku badania. Przy podejrzeniu powikłań pozakaźnych, lub gdy pacjent był leczony antybiotykami, rozpoznanie można postawić na podstawie dodatniego wyniku badania próbki surowicy w teście ELISA. Należy jednak podkreślić, że nie wszystkie laboratoria stosują w pełni wiarygodne testy. Pałeczki Yersinia są wrażliwe na większość antybiotyków i chemioterapeutyków z wyjątkiem aminopenicylin i cefalosporyn I i II gen., jednak najlepsze wyniki leczenia zwłaszcza w przypadkach stwierdzonego zapalenia węzłów chłonnych czy ropni narządowych uzyskuje się, stosując terapię skojarzoną: cefalosporyna III gen + aminoglikozyd lub fluorochinolon.

Należy pamiętać, że nie wszystkie pałeczki zaliczane do gatunku Y.enterocolitica są chorobotwórcze dla człowieka; w Polsce należą do nich pałeczki reprezentujące następujące serotypy i biotypy: 4/O:3, 1B/O:8 oraz 2/O:9. Pałeczki Y.terocolitica 1B/O:8 (tzw. typ amerykański) pojawiły się w naszym kraju po raz pierwszy w ostatnich latach, obecnie jak wskazują wyniki badań bakteriologicznych i serologicznych stanowią drugi co do częstości (po Y.enterocolitica 4/O:3) czynnik etiologiczny jersiniozy w Polsce. Jest to bardzo niepokojące zjawisko, ponieważ charakteryzują się one największą zjadliwością wśród pałeczek Y.enterocolitica, są też częściej niż pałeczki pozostałych serotypów odpowiedzialne za ciężkie zakażenia pozajelitowe, w tym ropnie o różnej lokalizacji i bakteriemię.

            Badania w kierunku obu chorób można wykonać m.in. w Zakładzie Bakteriologii Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie (www.pzh.gov.pl), a dodatkowe informacje na temat patogenów u autorki tekstu: jszych@pzh.gov.pl.

Dr n. med. Jolanta Szych

kierownik Pracowni Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń
Przewodu Pokarmowego

 

 

Zakład Bakteriologii
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego
– Państwowy Zakład Higieny
00-791 Warszawa
ul. Chocimska 24
tel. 22 542-12-63